De regering heeft 200 miljoen euro aan bezuinigingen aangekondigd in de culturele sector. Op een totaalbudget van 900 miljoen betekent zoiets volledige kaalslag. Morgen is er in de Tweede Kamer een debat over deze bezuinigingen en als reactie daarop is er een breed protest georganiseerd door onder meer de FNV. Maar waar leiden deze bezuinigingen toe vanuit een culturele invalshoek?

Emil Jacobs, actief lid FNV KIEM

De plannen van het kabinet

De bezuinigingsplannen volgen elkaar in hoog tempo op. In december kondigde de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Halbe Zijlstra, aan dat er per 2015 "hervormingen" zouden plaatsvinden, onder het mom van "minder gerichtheid op de overheid". 2013 zou daarin een "overgangsjaar" zijn. Een half jaar later echter blijkt dat we al in 2013 direct 200 miljoen minder te besteden hebben. Daarnaast volgen er op provinciaal en gemeentelijk niveau waarschijnlijk nog veel meer bezuinigingen omdat ook de lokale overheden fors moeten inkrimpen.

De gevolgen komen hard aan. De website "Stop culturele kaalslag"¹ meldt: de positie van beeldend kunstenaars komt ernstig in het gedrang. “Het wordt hen nagenoeg onmogelijk gemaakt om werk te verkopen,” stelt FNV KIEM bestuurder Caspar De Kiefte. “Er wordt in de sector 40 procent gekort op het budget, de btw is inmiddels al verhoogd naar 19% en het eerdere ‘vangnet’ WWIK wordt afgeschaft.” "Tenminste 3 orkesten zullen worden opgeheven en honderden musici en ondersteuners van de Nederlandse symfonie-orkesten zullen hun baan verliezen. Zijlstra kiest er -visieloos- voor om per landsregio (Noord, Oost en Zuid) en het verzorgingsgebied Rotterdam/Den Haag een orkest te laten voortbestaan. Zo worden orkesten gedwongen te gaan fuseren, anders dreigt minimalisering dan wel opheffing." en "Wat in tientallen jaren aan kwaliteit in de klassieke muzieksector is opgebouwd wordt binnen een a twee jaar fors afgebroken,”

Het verzet

Zoals gezegd komt het cultuurbeleid morgen ter sprake. Als reactie daarop organiseert een hele coalitie aan culturele organisaties vandaag en morgen een "Mars der Beschaving" van het Boijmans van Beuningen in Rotterdam naar het Malieveld in Den Haag. Daarnaast organiseert de FNV KIEM (de bond immers voor Kunsten, Informatie, Entertainment en Media) morgen een manifestatie op datzelfde Malieveld. Bussen worden georganiseerd vanuit verschillende windhoeken in het land, ondergetekende is de busbegeleider voor de bus vanuit Maastricht waar onder meer mensen van het Limburgs Symfonie Orkest plaats in zullen hebben.

Vanaf 13:00 moet het allemaal gelijktijdig aankomen in Den Haag. Er komen wat toespraken, er zullen balonnen worden opgelaten en er is zelfs een speciaal strijdlied geschreven voor de gelegenheid. Een beetje het standaard formaat vakbondsprotest dus.

Een zwaktebod

Dit is natuurlijk een zwaktebod, op meerdere niveaus. In de eerste plaats is er vast een veel creatievere manier te bedenken waarop de culturele sector haar stem kan laten horen dan louter het beluisteren van wat toespraken. De Mars der Beschaving is wat betreft een welkome afwisseling van het standaard draaiboek.

Maar ook inhoudelijk steken de eisen maar bleekjes af. De KIEM komt niet verder dan te protesteren tegen disproportionele bezuinigingen, wordt het kabinet verweten (!) dat ze de "kaasschaaf naast zich neerleggen"². De bezuinigingen moeten "fasegewijs" worden doorgevoerd en er moeten "onderzoeken [komen] of de bezuinigingen inderdaad tot meer marktwerking leiden", aldus de bond. Nergens een vraagstelling of de bezuinigingen überhaubt noodzakelijk zijn en of marktwerking eigenlijk wel wenselijk is.

Naar een Filantropisch Orkest?

Want wat zijn eigenlijk de gevolgen van meer marktwerking? Die vraag zien we weinig, ook vanuit de oppositiehoek. Zeker, het is waar dat een groot deel van de creatieve sector verloren zal gaan omdat ze niet "markt concurrerend" genoeg is, maar dit is niet het hele verhaal. Het doel van de regering is niet zozeer om de culturele sector kapot te maken, maar om haar te hervormen richting een meer pro-big business cultuur.

In de Volkskrant van afgelopen vrijdag staat hierover een verhelderend artikel: "fuseer, fêteer, zoek een grote sponsor"³. De zoon (en tevens manager) van André Rieu, Pierre, stelt bijvoorbeeld: "ze zullen inderdaad het bedrijfsleven moeten opzoeken. Je kunt er ook voor kiezen meerdere kleine partners te nemen. Dan kun je bijvoorbeeld privé-concerten organiseren voor bedrijven. [...] Een andere optie is misschien om arrangementen en vippakketten aan te bieden." en Kees Vuyk, universitair hoofddocent kunstmanagement aan de Universiteit van Utrecht, stelt: "Ik heb ook gedacht aan sponsors. Zij willen iets terug voor het geld dat ze geven. In Nederland  wordt veel geld gegeven aan goede doelen, omdat het goed is voor het imago van het bedrijf. Door cultuur te koppelen aan de zwakkeren in de samenleving kun je nieuwe geldstromen aanboren."

De discussie om een beroep te doen op het bedrijfsleven is overigens een internationaal verschijnsel die perfect past in de kapitalistische politiek. De meest populaire "goede doelen" zijn gelinkt met medisch onderzoek en zieke kinderen. Bedrijven kunnen zeer heilig overkomen als ze een vette som overmaken om hongerende kinderen met Aids te helpen. Daarnaast is ook cultuur een zeer gewilde bestemming van het PR fonds van het bedrijfsleven. In de VS groeide de "goede doelen sector" van $100 miljard naar $300 miljard in de periode 1969 tot 2009⁴. De Amerikaanse regering moedigt dat aan door het mogelijk te maken 50% af te trekken bij filantropische donaties. En in juni vorig jaar probeerde Bill Gates en Warren Buffet een "Giving Pledge" op te zetten waar miljardairs hun geld konden weggeven om de wereldproblemen op te lossen⁵.

Voor hen die ingingen op de oproep van Gates en Buffet, was de "Giving Pledge" een manier om hun geweten te sussen, om "een verschil te maken" om de problemen van de wereld te lijf te gaan. Warren Buffet vat het samen: "Mijn geluk werd versterkt door het marktsysteem dat soms [sic] verstoorde resultaten oplevert, hoewel het over het algemeen ons land veel goed doet. Ik heb gewerkt in een economie dat iemand beloond met een medaille als deze levens op het slagveld heeft gered, een goede leraar beloond met "Dank je" briefjes van ouders, maar diegenen die de verkeerde prijzen op securities beloond met bonussen die in de miljarden reiken. Kortom, de distribuering van het lot is nogal grillig."⁶

De rode draad hier lijkt te zijn: Laat het systeem met rust en laat vriendelijke en bezorgde weldoeners de kleine probleempjes van de wereld oplossen...

Het ligt er natuurlijk maar net aan wat het probleem precies is. Lichamelijke gesteldheden die een lagere aaibaarheidsfactor hebben en die het dus niet zo goed doen op TV, zoals diarree - een belangrijke doodsoorzaak voor babies wereldwijd - krijgt dus veel minder aandacht van deze weldoeners.

Ook in Engeland zijn de Tories en Liberal-Democrats hard bezig om in de culturele sector te snijden om, net zoals kabinet Rutte, te gaan hervormen naar een meer marktgerichte aanpak. Concreet wordt er gekeken om over te stappen naar een "Amerikaans model om filantropische donaties door rijken te bevorderen"⁷. Voor de regering is de VS het model om te volgen. Hoewel de bezuinigingen slechts voortbouwen op de voortgaande privatiseringen van de afgelopen 30 jaar. Het culturele terrein die we nu hebben is een resultaat van dit proces en de plannen van Zijlstra zijn bedoeld om deze trend verder te zetten.

Wiens brood men eet...

Wat zijn echter de gevolgen voor culturele productie zelf? Kunnen de culturele organisaties er wel zeker van zijn dat de relaties die ze aangaan met het bedrijfsleven en private weldoeners louter positief zal zijn? Er is geen betere illustratie van wat er gebeurd als het kapitaal zijn tengels uitstrekt naar cultuur, als de artistieke en programmatsche keuzes van grootschalige culturele organisaties als symfonie orkesten.

Het London Symphony Orchestra bijvoorbeeld heeft uitgebreide sponsor opties. Zo is er het Patroon Programma, waarbij de bescheiden "brons" titel gaat naar donateurs van £1000,- en de wat meer gewaardeerde "diamant" titel naar £10.000,- ⁸ en meer. Bedrijven worden gelokt met een vergelijkbare maar duurder prijsschema. LSO Premier wat begint bij £20.000,- per jaar (plus BTW natuurlijk) biedt een "top-kwaliteit klant amusements en bedrijfsnetwerk forum [...], waar de optredens van wereldformaat van het LSO op uw wensen zijn afgestemd". Hierbij biedt het "evenementen programma ruime gelegenheid tot klantenbinding en netwerken" waarbij vorige uitvoeringen onder meer werden gegeven bij een receptie van de Bank of England.

Ondertussen is in de VS dit proces nog verder gerafineerd. Het New Yorks Philharmonisch orkest (NYP) bijvoorbeeld wordt vrijwel volledig door het bedrijfsleven onderhouden. Zo zijn de donatieprogramma's bij deze bijvoorbeeld "concertmeester", wat je het recht geeft op een uitnodiging voor twee op salon avonden. "Maestro" daarentegen biedt een "persoonlijk afgestemd concert optreden en diner voor acht" en "Virtuoso" zelfs op een "diner voor twee met de voorzitter van het orkest"⁹.

Monotoon

Dit proces heeft een desastreus effect op het artistiek beleid van culturele instellingen. Dit omdat de programmering een vorm moet hebben die het groot kapitaal en het bedrijfsleven acceptabel en ideologisch gelijkgestemd vinden en van het soort dat de glimlachende donors en sponsors die de websites van de orkesten opsieren vooral glimlachend moet houden. Het gevolg is dat als je bijvoorbeeld het LSO of het NYP bezoekt, je een standaard, "veilig", repertoire voorgeschoteld krijgt. Denk aan een Beethoven, een Mozart, een Brahms. Maar vooral géén experimentele en vernieuwende zaken, wat die kostbare inkomstenbronnen weleens af zou kunnen schrikken.

Elke vernieuwing die wél wordt doorgevoerd is er in ieder geval een die de ideologische kaders van de donors reflecteerd of in ieder geval niet tegenspreekt. Natuurlijk is een marketing campagne nooit compleet met hoogprijzende woorden als "vernieuwend" en "avant-garde", maar het verhult de monotone culturele woestijn van het kapitalisme totaal niet.

De eerste voorwaarde om binnen deze context te kunnen werken als artiest, is het opgeven van je artistieke autonomie. Het is deze autonomie die juist de ideologie van het marktdenken trotseert en het was deze autonomie die de politieke kern vormden van een hele reeks van radicale kunststromen in de 20e en 21e eeuw.

Eengemaakte strijd

De markt ondermijnt dus de artistieke autonomie en dwingt de creatieve sector (niet alleen symfonie orkesten natuurlijk) om te spelen volgens haar regels. Het Engelse spreekwoord "he who pays the piper, calls the tune" gaat dus hier letterlijk op. De strijd voor artistieke autonomie voor muziekartisten, beeldend kunstenaars, en zo veel meer creatieve beroepen is van wezenlijk belang.

Hieraan gelinkt is een oppositie tegen de markt als zodanig. En die heeft niet alleen maar betrekking op de artistieke sector, maar op iedere werkende Nederlander en in feite ieder werkend mens op de planeet. Vanuit deze invalshoek wordt ook helder waarom de oproep van FNV KIEM om de "kaasschaaf" toe te passen, in plaats van een abrupte bezuiniging door te voeren, volledig ontoereikend is. Immers, als de €200 miljoen niet op de culturele sector bezuinigt mogen worden, waar dan wel?

Onze oppositie moet er een zijn tegen álle bezuinigingen. Daarom moeten we onze strijd verbinden met andere oppositiestromingen tegen het kabinetsbeleid, binnen en buiten de culturele sector, binnen en buiten de vakbeweging. Een echt alternatief voor de culturele sector (en iedereen) is een einde aan het kapitalisme en de herindeling van de maatschappij langs de lijnen van volledige democratie en een economie gebaseerd op behoefte, niet winst. Daarin kunnen kunstenaars, musici, etc. werkelijk hun artistieke autonomie uitoefenen. Hiervoor hebben we een partij nodig die opkomst voor een dergelijk politiek alternatief, een socialistisch alternatief, en de werkende klasse in Nederland en de wereld massaal kan organiseren als klasse, zodat niemand meer in het keurslijf zit van de behoeften van het kapitaal.

Referenties

1. http://www.stopculturelekaalslag.nl

2. http://www.stopculturelekaalslag.nl/achtergrond.html

3. De Volkskrant van vrijdag 24 juni, pagina V12-13.

4. "Giving heaps" Financial Times 11 december 2010.

5. idem

6. http://givingpledge.org/Content/media/PledgeLetters.pdf

7. http://www.philanthrocapitalism.net/2010/01/the-philanthrocapitalist-manifesto/

8. http://lso.co.uk/page/3182/LSO-Patrons

9. http://nyphil.org/support/bernstein_details.cfm

Deel dit artikel